रुद्राक्ष खेती: उचाइ, माटो, बिरुवा र पहिलो फलसम्मको जानकारी

रुद्राक्ष खेती कति उचाइमा गर्न सकिन्छ?

रुद्राक्ष खेती समुद्री सतहदेखि करिब १,८०० मिटरसम्मको उचाइमा गर्न सकिन्छ। राष्ट्रिय समाचार समितिले भदौ २०८३ मा प्रकाशित गरेको इलामको एक किसानसम्बन्धी समाचारमा यही उचाइ उल्लेख छ। त्योभन्दा माथि रोप्न कुनै स्रोतले सिफारिस गरेको छैन।

हाम्रा बोटहरू संखुवासभाको अरुण उपत्यकामा ६०० देखि १,४०० मिटरको उचाइमा छन्। अरू ठाउँमा यसभन्दा फरक उचाइमा पनि रुद्राक्ष हुर्कन्छ, तर हाम्रो अनुभव यही उचाइको हो।

रुद्राक्षका लागि कस्तो माटो र जग्गा चाहिन्छ?

रुद्राक्षलाई पानी नजम्ने, खुकुलो र घाम लाग्ने भिरालो जग्गा चाहिन्छ। गर्मी मौसम तातो र ओसिलो हुनुपर्छ, र वर्षा राम्रोसँग हुनुपर्छ। जरामा पानी जमिरह्यो भने बिरुवा कुहिन्छ, त्यसैले समथर र पानी जम्ने खेतभन्दा भिरालो बारी उपयुक्त हुन्छ।

रुखले वर्षभरि कसरी फूल र फल दिन्छ भन्ने कुरा हाम्रो रुद्राक्षको रुखबारेको लेख (अंग्रेजीमा) मा विस्तारमा छ।

रुद्राक्षको बिरुवा कहिले र कति दूरीमा रोप्ने?

रुद्राक्षको बिरुवा वर्षा सुरु भएपछि, असारदेखि असोजसम्म, करिब १० मिटरको दूरीमा रोप्नु उपयुक्त मानिन्छ। रुद्राक्ष ठूलो रुख बन्छ, पूरा हुर्केपछि १५ देखि २५ मिटरसम्म अग्लो हुन्छ, त्यसैले सुरुमा बिरुवा सानो देखिए पनि ठाउँ पुग्ने गरी रोप्नुपर्छ।

हाम्रो फार्ममा हामी बिरुवा करिब १० मिटरको दूरीमा, वर्षा सुरु हुने बेला असार र साउनमा रोप्छौँ।

बीउबाट हुर्केको र कलमी रुद्राक्ष बिरुवामा के फरक छ?

बीउबाट हुर्केको र कलमी रुद्राक्ष बिरुवाको मुख्य फरक फल लाग्ने समय हो। कलमी बिरुवा पहिल्यै फल दिइरहेको माउ बोटको हाँगाबाट बनाइन्छ, त्यसैले त्यसले माउ बोटकै गुण बोक्छ र छिटो फल दिन्छ। बीउबाट हुर्केको बोटले ढिलो फल दिन्छ, र त्यसको दाना कस्तो हुन्छ भन्ने पहिले थाहा हुँदैन।

रुखबाट झरेको फल कसरी दाना बन्छ भन्ने कुरा हाम्रो रुद्राक्ष के हो (अंग्रेजीमा) लेखमा छ, र हामी हरेक दाना कसरी जाँच्छौँ भन्ने रुद्राक्षको एक्स-रे (अंग्रेजीमा) मा छ। हाम्रा बोटबाट आएका दाना हाम्रो क्याटलग मा हेर्न सकिन्छ।

हाम्रो नर्सरीमा दुवै किसिमका बिरुवा छन्। कुन उमेरका बिरुवा उपलब्ध छन् भन्ने कुरा हाम्रो रुद्राक्ष बिरुवा पृष्ठ (अंग्रेजीमा) मा छ।

रुद्राक्षले फल दिन कति वर्ष लाग्छ?

रुद्राक्षले फल दिन दुई वर्षदेखि सात वर्षसम्म लाग्न सक्छ, बिरुवा कसरी हुर्काइएको र कहाँ रोपिएको छ भन्नेमा भर पर्छ। हाम्रो फार्ममा बीउबाट हुर्केको बोटले करिब चार वर्षमा, सानो बिरुवा रोपेको करिब तीन वर्षमा, र कलमी बिरुवा रोपेको करिब दुई वर्षमा पहिलो फल दिन्छ।

अरू स्रोतले यसभन्दा लामो समय भनेका छन्। रासससँग कुरा गर्ने इलामका किसानको बोटले चार वर्षमा फल दियो, तर भोजपुरबाट ANI ले गरेको रिपोर्टमा सात वर्ष भनिएको छ। उचाइ, माटो र हेरचाहले समय धेरै फरक पार्छ, त्यसैले खर्चको हिसाब गर्दा ढिलो समयलाई आधार मान्नुहोस्।

रुद्राक्ष खेतीमा कति खर्च र आम्दानी हुन्छ?

रुद्राक्ष खेतीको आम्दानी बोटको संख्या, उचाइ र बजारको मूल्यमा निर्भर गर्छ, र वर्षपिच्छे धेरै फरक पर्छ। रासस अनुसार इलामका एक किसानले प्रति बिरुवा रु. २०० मा किनेका ३०० बिरुवा १८ रोपनी बारीमा रोपेर वार्षिक करिब रु. २ लाख कमाइरहेका छन्।

भोजपुरमा यो व्यापार अझ ठूलो छ। रातोपाटीले चैत २०८२ मा भोजपुरमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा ३० देखि ४० हजार किसान रुद्राक्षमा लागेको र एक किसानको वार्षिक आम्दानी रु. १ लाखदेखि ५० लाखसम्म हुने लेखेको छ। तर त्यही समाचारमा दाना चोरी र रुख अवैध रूपमा काटिने समस्या पनि उठाइएको छ।

आम्दानीका समाचारले कम भन्ने कुरा भनेको मूल्यको उतारचढाव हो। रुद्राक्षको धेरैजसो माग चिनियाँ खरिदकर्तामा निर्भर छ। Scroll ले उद्धृत गरेको भन्सार विभागको तथ्याङ्क अनुसार चीन निर्यात हुने रुद्राक्षको औसत मूल्य आर्थिक वर्ष २०७५/७६ मा प्रतिकिलो रु. १९५ थियो, कोभिडका बेला २०७७/७८ मा रु. ९३ मा झर्‍यो।

रुद्राक्षमा फल बढाउने रसायन (PGR) प्रयोग गर्नु हुन्छ?

नेपालमा रुद्राक्षमा वृद्धि नियामक (PGR) प्रयोग गर्न सरकारी अनुमति छैन। जेठ २०८३ मा ANI, Business Today र The Tribune ले भोजपुरका केही किसानले दाना ठूलो र आकर्षक बनाउन कोपिलामै चार पटकसम्म सुई लगाउने गरेको रिपोर्ट गरेका थिए।

त्यही समाचारमा एक किसानले चार–पाँच वर्ष लगातार प्रयोग गरेपछि बोटले पहिलेजस्तो फल दिन छोड्ने चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। अनुमति नभएको रसायन र बोटको दीर्घकालीन स्वास्थ्य, दुवैलाई हेर्दा हामी यसको सिफारिस गर्दैनौँ।

हाम्रो फार्ममा के देखिन्छ?

हाम्रो आफ्नै फार्ममा १,००० भन्दा बढी रुद्राक्षका बोट छन्, र हाम्रो वरपर एउटा घरमा औसत ३०० भन्दा बढी बोट छन्। हाम्रो परिवारले यहाँ करिब ३० वर्षदेखि रुद्राक्ष खेती गर्दै आएको छ, र यो अवधिमा नयाँ किसानले बारम्बार गर्ने चारवटा गल्ती देखेका छौँ।

• बिरुवा धेरै नजिक रोप्ने। सुरुमा बिरुवा सानो देखिन्छ, तर केही वर्षपछि बोटहरू एकअर्कामा जुध्छन्। हामी करिब १० मिटरको दूरीमा रोप्छौँ।
• पानी जम्ने ठाउँमा रोप्ने। पानी जमिरहने माटोमा बिरुवाको जरा कुहिन्छ। यो रुखका लागि समथर उर्वर जग्गाभन्दा पानी नजम्ने भिरालो जग्गा राम्रो हुन्छ।
• ठूलो दानाको पछि लाग्ने। दाना ठूलो बनाउने औषधि वा साइजका लागि फल चाँडै टिप्दा एक पटक फाइदा होला, तर त्यसको मूल्य बोटले तिर्छ।
• छिटो पैसाको आशा गर्ने। हाम्रो फार्ममा दुईदेखि चार वर्षमै फल लागे पनि पहिलो फलअघिका वर्षहरूमा खर्च मात्र हुन्छ, आम्दानी हुँदैन। त्यसको योजना पहिल्यै बनाउनुहोस्।

रुद्राक्षको बिरुवा कहाँ किन्ने?

रुद्राक्षको बिरुवा फल दिइरहेका बोट भएको, बिरुवा कसरी हुर्काइएको भन्न सक्ने नर्सरीबाट किन्नुहोस्। कलमी बिरुवा हो भने कुन माउ बोटबाट बनाइएको हो सोध्नुहोस्। हाम्रो नर्सरीका बीउ र कलमी बिरुवाको जानकारी रुद्राक्ष बिरुवा पृष्ठ (अंग्रेजीमा) मा छ।

नेपालभित्र बिरुवा फार्म वा खाँदबारीबाट आफैँ लैजान सकिन्छ, वा बस वा कुरियरबाट पठाउन सकिन्छ। मूल्य अर्डरअनुसार WhatsApp मा तोकिन्छ। हाम्रो फार्म र परिवारबारे हाम्रो फार्म (अंग्रेजीमा) मा पढ्न सकिन्छ, र हामीले पुष्टि गरेका तथ्य Rudraksha facts from the farm मा छन्। यही विषय अंग्रेजी पाठकका लागि छुट्टै लेखिएको छ: Rudraksha farming in Nepal।